Ngày thành lập là ngày 26 tháng 3 năm 1931.

Hoàn cảnh ra đời

Từ ngày 20 đến ngày 26 tháng 3 năm 1931 tại Sài Gòn, tại Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ 2, Trung ương Đảng đã dành một phần đáng kể chương trình làm việc để bàn về công tác thanh niên và đi đến quyết định cắt cử một cách hệ thống các ủy viên phụ trách các vấn đề liên quan tới thanh niên (sau gọi là công tác Đoàn) trong các cấp ủy Đảng từ Trung ương đến địa phương. Sau đó, hoạt động Đoàn do Đảng Cộng sản Việt Nam bảo trợ đã phát triển mạnh ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam, nhiều tổ chức Đoàn đã xuất hiện với khoảng 1.500 đoàn viên và có tính tổ chức rõ ràng ở một số địa phương.

Tên gọi qua các thời kỳ

Đoàn Thanh niên Cộng sản Đông Dương (26/3/1931-1936)
Đoàn Thanh niên Dân chủ Đông Dương (1936-1939)
Đoàn Thanh niên Phản đế Đông Dương (9/1939-1941)
Đoàn Thanh niên Cứu Quốc Việt Nam (5/1941-1955)
Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam (10/1955-1970)
Đoàn Thanh niên Lao động Hồ Chí Minh (2/1970-1976)
Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (12/1976-nay)

Đại hội Đoàn toàn Quốc lần thứ III từ ngày 23/03 đến ngày 25/05/1961 quyết định lấy ngày 26/03 hàng năm làm ngày thành lập đoàn

Cơ cấu tổ chức

Theo báo cáo của Đại hội toàn quốc lần thứ VIII Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (2007) thì tại Việt Nam hiện có khoảng 6,1 triệu Đoàn viên^[1]. Theo BBC thì tại Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố lớn nhất Việt Nam, vào năm 2005 có khoảng 70% thanh niên đang đứng ngoài hàng ngũ Đoàn Thanh niên Cộng sản (khoảng 390.000 Đoàn viên trên tổng số 2,3 triệu người từ độ tuổi 15 đến 35)^[2].

Cơ quan lãnh đạo cao nhất là Đại hội Đại biểu toàn quốc. Cơ quan lãnh đạo của Đoàn ở mỗi cấp là Đại hội Đại biểu hoặc Đại hội Đoàn viên ở cấp đó. Giữa hai kỳ Đại hội cơ quan lãnh đạo là Ban Chấp hành do Đại hội Đoàn cùng cấp bầu ra. Giữa 2 kỳ họp Ban Chấp hành, cơ quan lãnh đạo là Ban Thường vụ do Ban chấp hành cùng cấp bầu ra.

Hệ thống tổ chức của Đoàn được tổ chức từ Trung ương xuống cơ sở.

Cấp cơ sở gồm Đoàn cơ sở và Chi đoàn cơ sở
Cấp Huyện và tương đương
Cấp Tỉnh và tương đương
Cấp Trung ương

Các Bí thư Trung ương Đoàn hiện nay

- Và một số đồng chí bí thư trong Ban bí thư TW Đoàn.

Các kỳ đại hội toàn quốc

Đại hội lần thứ	Thời gian	Địa điểm	Số đại biểu	Số Uỷ viên Ban chấp hành được bầu	Bí thư thứ nhất được bầu
I	7/2 - 14/2, 1950	Xã Cao Vân, huyện Đại Từ, Thái Nguyên	400	5	Nguyễn Lam
II	25/10 - 4/11, 1956	Hà Nội	479	30	Nguyễn Lam
III	23/3 - 25/3, 1961	Hà Nội	677	71	Nguyễn Lam. Sau khi Nguyễn Lam chuyển công tác (1962), Vũ Quang được bầu. Sau khi Vũ Quang chuyển công tác (1978), Đặng Quốc Bảo được bầu
IV	20/11 - 22/11, 1980	Hà Nội	623	113	Đặng Quốc Bảo. Sau khi Đặng Quốc Bảo chuyển công tác (1982), Vũ Mão được bầu.
V	27/11 - 30/11, 1987	Hà Nội	750	150	Hà Quang Dự
VI	15/10 - 18/10, 1992	Hà Nội	797	91	Hồ Đức Việt. Sau khi Hồ Đức Việt chuyển công tác (1996), Vũ Trọng Kim được bầu
VII	26/11 - 29/11, 1997	Hà Nội	899	125	Vũ Trọng Kim
VIII	8/12 - 11/12, 2002	Hà Nội	898	134	Hoàng Bình Quân. Sau khi Hoàng Bình Quân chuyển công tác, Đào Ngọc Dung được bầu. Sau khi Đào Ngọc Dung chuyển công tác, Võ Văn Thưởng được bầu.
IX	17/12 - 21/12, 2007	Hà Nội	Triệu tập 1034, có mặt 1033	145	Võ Văn Thưởng

Nhiệm vụ và quyền hạn

Theo điều lệ của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Đoàn là tổ chức của thanh niên Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, bao gồm những thanh niên tiên tiến, phấn đấu vì mục tiêu, lý tưởng của Đảng^[3].

Chính khách xuất thân từ lãnh đạo Đoàn

Từ vị trí Bí thư thứ nhất

Một số chính khách Việt Nam như Vũ Mão, Hồ Đức Việt, Vũ Trọng Kim, Hoàng Bình Quân, là cựu Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản.

Vũ Mão từng được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng từ khóa VI. Sau khi thôi chức bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn thanh niên cộng sản, ông tham gia nhiều công tác ở các Ban của Trung ương Đảng, sau đó là ở các Ủy ban của Quốc hội. Chức vụ cao cấp cuối cùng mà ông nhậm lãnh là Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội.

Hà Quang Dự là người dân tộc Tày. Sau khi rời công tác Đoàn và nhậm một số chức vụ khác, ông làm Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Thể dục Thể thao rồi nghỉ hưu.

Hồ Đức Việt hiện là ủy viên BCT, Trưởng ban Tổ chức Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa 10. Ở Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam IX, ông là Ủy viên Trung ương, Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học – Công nghệ và Môi trường của Quốc hội. Trước đó, sau khi rời cương vị Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn, ông Việt được điều động làm Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh, Phó ban thường trực Ban Tổ chức Trung ương một thời gian ngắn, rồi sau đó là Bí thư Tỉnh ủy Thái Nguyên trước khi quay trở lại Hà Nội nhận nhiệm vụ tại Quốc hội.

Vũ Trọng Kim, sau khi rời ghế Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn, ông được điều động về tỉnh Quảng Trị làm Bí thư Tỉnh ủy. Còn cách Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam X một thời gian ngắn, ông về Hà Nội nhậm chức Phó Trưởng ban Thường trực Ban Dân vận Trung ương, kiêm nhiệm Bí thư Đảng uỷ khối cơ quan Dân vận Trung ương. HIện nay ông là Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Hoàng Bình Quân được đưa về làm Bí thư Tỉnh ủy Tuyên Quang ngay sau khi rời cương vị Bí thứ thứ nhất Trung ương Đoàn.

Đào Ngọc Dung sau khi vi phạm quy chế thi nghiên cứu sinh tại hội đồng thi Học viện Hành chính Quốc gia (tháng 5/2006 - chỉ sau khi bầu là Trung ương Ủy viên Đảng cộng sản Việt Nam 1 tháng) đã được điều về làm Bí thư Ban cán sự Đảng ngoài nước. Tháng 7/2007, khi sắp xếp lại hệ thống tổ chức Đảng ở các cơ quan Trung ương, ông được điều về làm Phó Ban phụ trách vấn đề Tây Bắc.

Từ các vị trí lãnh đạo khác

Nguyễn Minh Triết, từng là Bí thư Trung ương Đoàn thời ông Hà Quang Dự làm Bí thư thứ nhất.
Lê Thanh Hải, từng là Chỉ huy trưởng Lực lượng Thanh niên xung phong TP Hồ Chí Minh.
Trương Thị Mai, 23/1/1958, nguyên quán là xã Hiền Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình; từng là Bí thư Thường trực TW Đoàn, Chủ tịch Hội Liên hiệp Thanh niên VN; hiện là Chủ nhiệm Ủy ban Về các Vấn đề Xã hội của Quốc hội.